«تیس جنوب» روستای باستانی و زیبایی است که  درجنوب شرقی استان سیستان و بلوچستان روستای قرار دارد. این روستا با قدمتی 2500 ساله در منطقه‌ای کوهپایه‌‌ای و در پنج کیلومتری شمال غربی چابهار واقع شده و پیشینه‌ی باستانی آن به دوران هخامنشیان بازمی‌گردد به طوری که آثار تاریخی بسیاری در این روستا وجود دارد. جالب تر از همه اینکه در این روستای مکانی است که به آن گورستان جنیان گفته می‌شود. این گورستان از نظر بومیان آن منطقه، مکانی عجیب و سحرآمیز است که مردم از نزدیک شدن به آن خصوصا هنگام شب دوری کرده و از عواقب این کار می‌ترسند. اما واقعا این باور مردم بلوچ چقدر به حقیقت نزدیک است و گورستان جنیان چه جور مکانی است؟ گزارش این دو صفحه را بخوانید تا پاسخ برخی از سوالاتتان را پیدا کنید.

گورستانی با سنگ قبرهای عظیم و عجیب

بلوچ‌ها به قبرستان خاموش و مرموزی که در این روستای 2500 ساله قرار دارد، «جن سنط» یا گورستان جن می‌گویند چراکه سنگ قبرهای بزرگ و عجیب در این گورستان، محلی‌ها را به این باور رسانده که این گورها نمی‌توانند محل دفن آدمیزاد باشند. تمام قبرها در دامنه کوه و در دل سنگ‌‌ها و در اندازه‌های بزرگ و کوچک کنده شده‌‌اند و به رغم گذشت زمان و تخریب قبور بر اثر فرسایش، هنوز هم قبرهای زیادی در این مکان باقی ‌مانده‌اند. در میان این قبرستان یک قبر کاملا سالم و قدیمی نیز دیده می‌شود که 225 سانتی‌متر طول و 110 سانتی‌‌متر عرض دارد. درواقع این شیوه‌ی حفاری پرسش‌های زیادی را به وجود آورده. پرسش‌هایی از قبیل این‌که چه کسانی این گورهای سخت و سنگی را حفر کرده‌اند، چرا سطح سنگی را برای حفر انتخاب کرده‌اند و اصلا اینکه این قبرها با چه وسیله‌ای حفر شده‌اند، سوالاتی است که مردم پاسخی برای آن پیدا نکرده‌اند و در نهایت آن را به جن‌ها نسبت داده‌اند. زیرا جن‌ها به علت غلبه‌ای که بر قدرت جاذبه دارند، از قدرت فیزیکی بسیار بالایی برخوردارند و می‌توانند اجسامی بیش از 500 تن را نیز جابه‌جا کنند؛ کاری که از توانایی هر انسانی خارج است. البته جالب است بدانید که باور مردم تیس به حضور جنیان در ساخت گورستان عجیب این روستا در حالی مطرح می‌شود که این باور خیلی هم دور از ذهن نیست. زیرا حتی یکی از فرضیات در ساخت بناهای کهن مثل اهرام ثلاثه نیز به جن‌ها نسبت داده شده! بنابراین کنکاش در باور مردمی بلوچ و توجه بیشتر به حضور جن‌ها در این مکان خالی از لطف نخواهد بود.

مرثیه‌سرایی در شب‌های قبرستان

مردم محلی تیس بر این باورند که جن‌ها مردگان خود را در حصار این سنگ‌ها دفن کرد‌اند. شب که می‌‌رسد، جن‌ها بر سر گور از دست‌رفتگان خود حاضر می‌شوند و به مرثیه‌‌سرایی برای آن‌ها می‌پردازند. هر کس که هنگام شب گذرش به این گورستان بیفتد، مورد نفرین جن‌ها قرار می‌گیرد و بعد از چند روز با عذابی سخت می‌میرد! حتی برخی نیز پا را فراتر از یک باور عامی گذاشته و ادعا می‌کنند که در هنگام غروب، صدای گریه‌‌ها و مویه‌‌هایی از این گورستان به گوش می‌رسد. اگرچه بومیان این روستا از عواقب رفتن به این گورستان که بر تپه‌ای کم ارتفاع مشرف بر روستای تیس و در پای کوه پیل‌ بند قرار گرفته واهمه دارند اما با این حال در کنار این گورستان، قبرستان امروزی مردم روستا که به قبرستان شماره یک تیس شهرت دارد واقع شده و مردم روستا درگذشتگان خود را در این گورستان به خاک می‌سپارند و همواره مراقبند که گذرشان هنگام شب به گورستان جن‌ها نیفتد. لازم به توضیح است که قبرستان شماره‌ی 1 تیس مربوط به سده‌ی چهارم هجری تا دوره‌ی صفوی است که به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده اما تاریخ ساخت گورستان جنینان به درستی مشخص نیست و ظاهر قبور نشان می‌‌دهد که این آثار مربوط به زمان‌های بسیار دور است.



ماهیت خلقت و مرگ جن‌ها

در راستای بررسی باورهای مردم تیس و احتمالات موجود در خصوص سنگ‌‌های موجود در گورستان جنینان بد نیست توضیح مختصری داشته باشیم در خصوص وجود و ماهیت اجنه در دنیای مادی ما انسان‌ها. درواقع این شناخت بیشتر می‌تواند ما را به پاسخ‌ها و صحت و سقم باورهای اهالی تیس نزدیک کند. همان‌طور که می‌دانید وجود جن در متون اسلامی و آیات و روایات به وضوح بیان شده و اگرچه اغلب مردم کاری با این موجودات ندارند و آن‌ها را به طور کلی از فکر و ذهن خود پاک کرده‌اند اما برخی از مردم خصوصا در روستاهای دورافتاده، نقش این موجودات در زندگی خود را بسیار زیاد دانسته و داستان‌های زیادی را در مورد آن‌ها بیان می‌کنند که تعدادی از مردم بلوچ نیز از جمله‌ی این افراد به شمار می‌روند. درواقع جن در لغت به معنای مستور و پوشیده است و قرآن کریم خلقت جن را چنین بیان کرده: «و جان (پدر جن) را پیشتر از آتش زهرآگین آفریدیم». (آیه‌ی 27 سوره‌ی حجر) از این آیه و آیات مشابه آن درمی‌یابیم که جن از آتش و انسان از خاک است و البته این‌که جنیان قبل از انسان خلق شده‌اند. بنابراین با توجه به تفاوت نوع خلقت اجنه با انسان‌ها و حیوانات واضح است که مکان زندگی، نوع زندگی و البته مرگ آن‌ها نیز متفاوت از انسان‌ها و متناسب با نوع خلقت آن‌ها بوده و دفن آن‌ها در گورستان‌های سنگی و خاکی کاملا بی‌اساس است. زیرا اجنه از آتش آفریده شده‌اند و جسدی ندارند که بخواهند آن را دفن کنند. البته در بین عوام شایع است که زیرزمین‌ها، جاهای تاریک و مرطوب مانند حمام‌ها، چاه‌ها و عمق جنگل‌ها جایگاه اجنه است اما بررسی‌ها نشان می‌دهند که قطعا آن‌ها در جایی زندگی می‌‌کنند که از انسان‌ها به دور باشند. در روایتی از امام صادق‌(ع) نقل شده: «در وادی شقره (بیابانی که رنگ خاکش سرخ مایل به زرد است) نماز نخوان. زیرا آن‌جا منازل جن است».



حجت‌الاسلام محمد کدخدارستم: برای اجنه قبر معنایی ندارد

حجت‌الاسلام محمد کدخدارستم کارشناس مسائل دینی و مذهبی در همین راستا مباحثی را مطرح کرد و به توضیحاتی در خصوص اجنه و باورهای مردم تیس ‌‌پرداخت؛ توضیحاتی که بخشی از باورهای مردم تیس را تایید و بخشی از آن را رد می‌کند. او می‌گوید: «اجنه گورستان ندارند. زیرا مجرد بوده و دارای طول و عرض جغرافیایی نیستند که بتوان آن‌ها را در قالب زمین و مکان جا داد. درواقع نابودی آن‌ها مثل جسم انسان نیست که نیاز به گورستان داشته باشند. البته اطلاعات دقیقی در مورد چگونگی مرگ آن‌ها در دست نداریم اما باید بپذیریم که اجنه نیز بعد از مرگشان مثل هر ماده‌ی دیگری در دنیا از چیزی به چیز دیگر تغییر می‌کنند و بعد از مرگ، قدرت عمل خود را از دست می‌دهند؛ درست مثل انسان‌ها که بعد از مرگ فقط روحشان باقی می‌ماند و قدرت عملی در دنیا ندارند. عده‌ای معتقدند احتمالا برزخ اجنه بعد از مرگشان بین زمین تا آسمان چهارم است و شرایط مختص به خود را دارند».

این کارشناس دینی در خصوص باورهای مردم تیس نیز می‌گوید: «مردم تیس از چیزهای غیرطبیعی در گورستان می‌گویند که این موضوع غیرممکن نیست. زیرا احتمال دارد آن گورستان، نه محل دفن اموات اجنه بلکه محل تجمع اجنه باشد. درواقع اجنه سیر حرکتی نامحسوسی دارند و بنابر دلایلی در یک جای خاص تمرکز پیدا می‌کنند که ما انسان‌ها می‌توانیم تمرکز آن‌ها را به هم زده و آن‌ها را به جای دیگری هدایت کنیم». او ادامه می‌دهد: «مثلا در قدیم می‌گفتند جن‌ها در محله‌ی دروازه دولاب تهران هستند ولی بعدها در اثر کثرت رفت و آمد از آن‌جا رفته‌اند تا در جای متروک دیگری تمرکز داشته باشند. بنابراین بعید نیست که گورستان جنینان تیس نیز محل تجمع اجنه بوده و باشد».

کدخدارستم در مورد سنگ‌های عظیم این گورستان نیز می‌گوید: «این‌که شاید آن‌جا به دست اجنه کنده شده باشد می‌تواند صحت داشته باشد. زیرا آن‌ها قادر به انجام کارهایی سخت و سنگین هستند که از توانایی انسان‌ها خارج است. مثلا نزدیکی ابیانه یک منبر چوبی چند تنی دزدیده شد و بعد از مدتی به جای خود بازگشت؛ کاری که از انسان برنمی‌آید. البته مصداق قرآنی مثل حضرت سلیمان(ع) نیز در این زمینه وجود دارد اما به طور کلی این موضوع که جن‌ها برای دفن اموات خود، سنگ‌های گورستان جنینان را جابه‌جا کرده باشند اصلا قابل قبول نیست».

  احتمالات دیگر در مورد گورستان جنیان

در مورد گورستان جنینان احتمالاتی هم وجود دارد؛ احتمالاتی که هیچ قطعیتی در آن نیست و صرفا کارشناسان تاریخ، جغرافیا و زمین‌شناسی می‌توانند با بررسی‌هایی اساسی، پاسخ دقیقی به سوالات موجود بدهند. در این‌جا احتمالات موجود را می‌خوانید.

1. عده‌ای معتقدند خاکسپاری در ایران باستان به این شکل بوده. زیرا سنگ‌های گورستان جنینان تیس بی‌شباهت به گور‌دخمه‌هایی که در دوران گذشته رواج داشته‌اند نیست؛ گور‌دخمه‌هایی قدیمی که شاید امروزه با فرسایش مواجه شده و به این شکل درآمده‌اند. به عنوان مثال در بندر باستانی سیراف واقع در کرانه‌های خلیج فارس، دره‌ای به نام «لیل» وجود دارد که روی بدنه‌ی آن دخمه‌هایی در دل کوه کنده شده و به دلیل پیدا شدن استخوان‌هایی در آن‌ها می‌توان گور بودن این دخمه را تایید کرد. همچنین در کنار آن‌ها و روی کوه حفره‌های مستطیل‌شکل متعددی دیده می‌شود که تداعی‌کننده‌ی گورستان است. البته در این حفره‌های نیز استخوان‌هایی پیدا شده. به طور کلی گور‌دخمه‌ها به دوران ماد و هخامنشیان تعلق دارند که با این تفاسیر، احتمال این‌که گورستان جنینان تیس نمونه‌ای از همان گورستان‌های دوران قدیم باشد بسیار زیاد است.

‌2. به اعتقاد برخی از مردم تیس، این احتمال وجود دارد که شاید حفرکنندگان این گورستان به دلیل حفظ مردگان و درگذشتگان خود از گزند جانوران و خورندگان زیرزمینی، رنج کندن سنگ را بر خود هموار می‌کردند تا با ساخت این نوع گورها، به مردگانشان احترام بیشتری بگذارند.

3. عده‌ای نیز معتقدند این سنگ‌ها و سطوح موجود در گورستان جنیان، محل جمع‌آوری آب در دوران باستان بوده‌اند. مثلا در همان دره‌ی لیل و در لابه‌لای گورهای سنگی که از آن صحبت شد، چاه‌های آب متعددی به عمق 100 متر حفر شده که وجود آن‌ها پرسش‌برانگیز است. بنا‌بر گزارش کارشناسان سازمان میراث فرهنگی آنچه امروزه در ارتفاعات مشرف بر دامنه‌ی کوه‌های شمالی سیراف می‌بینیم و اندیشمندان و محققین از آن به عنوان قبور سنگی یاد می‌کنند، در ابتدا به منظور ایجاد قبر و مدفن مردگان خلق نشده‌اند بلکه حوضچه‌های جمع‌آوری آب باران بوده‌اند. چه بسا که این احتمال می‌تواند در مورد سطوح سنگی گورستان جنینان نیز قابل توجیه باشد.

گورستان جن چابهار , قبر جن چابهار , گورستان چابهار , ایرانگردی , بلیت , سفر , عطیه مومنی , رضا نورمحمدی , چابهار

نوشتن دیدگاه